41 . QUẺ SƠN TRẠCH TỔN
Trên là Cấn (núi), dưới là đoái (chằm)
Khoan nới thì tất có điều sơ ý mà bị thiệt hại, cho nên sau quẻ Giải tới quẻ Tổn. Tổn là thiệt hại mà cũng có nghĩa giảm đi
Thoán từ
Tổn : Hữu phu, nguyên cát, vô cữ, khả trinh, lợi hữu
du vãng. Hạt chi dụng ? Nhị quĩ khả dụng hưởng
Dịch : giảm đi : nếu chí thành thì rất tốt, không có lỗi, giữ vũng được như vậy thì làm việc gì cũng lợi. Nên dùng cách nào ? (ví dụ) dùng hai cái bình (hay bát) đồ cúng thôi để dâng lên cũng được
Giảng : Quẻ này nguyên là quẻ Thái , bớt ở nội quái Càn hào dương thứ 3 đưa lên thêm vào hào cuối cùng của quẻ Khôn ở trên, nên gọi là Tổn : bớt đi
Lại có thể hiểu : khoét đất ở dưới (quẻ Đoái) đắp lên trên cao cho thành núi, chằm càng sâu, núi càng cao, càng không vững, phải đổ nên gọi là Tổn (thiệt hại)
Giảm d8i, không nhất định tốt hay xấu. Còn tùy mình có chí thành, không lầm lỡ thì mới tốt. Ví dụ việc cúng tế, , cần lòng chí thành trước hết, còn đồ cúng không quan trọng, dù đạm bạc mà tâm thành thì cũng cảm được quỉ thần. Giảm được như vậy để tiết kiệm, thì không có lỗi
Thoán truyện giảng thêm : phải biết tùy thời; nếu cương quá thì bớt cương đi, nếu nhu quá thì bớt nhu đi, nếu vơi quá thì làm cho bớt vơi đi, nếu văn sức quá thì bớt đimà thêm phần chất phác vào; chàt phác quá thì thêm văn sức vào, dân nghèo mà bóc lộc của dân thêm vào vua quan thì xấu; nhưng hạng dân giàu bắt đóng góp thêm cho quốc gia là tốt; tóm lại phải tùy thời; hễ quá thì giảm đi cho được vừa phải
Đại tượng truyện thường đứng về phương diện tu thân, khuyên người quân tử nên giảm lòng hận và lòng dục đi (quân tử dĩ trừng phẫn, trất dục)
Hào từ :
Sơ cữu : Dĩ sự thuyên vãng, vô cữu, chước tổn chí
Dịch : Hào 1, dương : nghĩ việc của mình mà tiến lên gấp, giúp (cho hào 4) như vậy thì không có lỗi, nhưng nên châm chước, cái gì nên rút bớt của mình để giúp cho 4 thì hãy rút
Giảng : hào 1 dương cương, ứng với hào 4 âm nhu ở trên; theo nghĩa nên giúp cho 4, nhưng cũng đừng nên để thiệt hại cho mình quá; như vậy là cùng hợp chí với người trên ở thời Tốn (rút bớt)
Cửu nhị : lợi trinh, chinh hung, phát tổn ích chi
Dịch : Hào 2, dương : giữ đạo chính thì lợi, nếu vội tiến ngay (bỏ đức cương trung của mình), để chiều bạn thì xấu; đừng làm tổn hâi đức củ mình cũng tức là ích cho bạn đấy.
Giảng : Quẻ này có nghĩa tổn dương cương ( quẻ Càn ở dưới ) để làm ích cho âm nhu ( quẻ Khôn ở trên ); cho nênhào này là dương cương , nêngiúp ích cho hào 5 âm nhu, cũng như hào 1 giúp ích cho hào 4 . Nhưng hào 5 bất chính (âm mà ở vị dương ) , hay đòi hỏi những điều bất chính , nếu hào 2 bỏ đức cương và trung của mình đi mà vội vàng chiều lòng 5 thì sẽ xấu ; phải giử đức cương trung đóù mới lợi (lợi trinh) . Không làm tổn hại đức cương trung của mình , cũng là một cách khuyên hào 5 phải bỏ tính bất chính đi , như vậy là giúp ích cho 5 đấy .
Lục tam : tam nhân hành tắc tổn nhất nhân,
nhất nhân hành tắc đắckì hữu .
Dịch : Hào 3 , âm : Ba người đi thì bớt một người , một người đi thì được thêm bạn .
Giảng : Theo tượng của quẻ , nội quái Càn có ba hào dương , bớt đi một để đưa lên trên ; ngoại quái Khôn có ba hào âm , bớt đi một để đưa xuống dưới , thành quẻ trùng tổn . Hào 3 dương đi lên , hào trên cùng âm xuống dưới , tương đắc với nhau , thế là tuy tách ra , đi một mình mà hoá ra có bạn .
Xét trong vũ trụ thì một dương một âm là đủ, nếu thêm một âm hay một dương nữa , thành ba thì thừa ,mà nếu chỉ có một âm hay một dương thì thiếu , phải thêm một dương hay một âm nữa mới đủ .
Việc người cũng vậy , hai người thành một cặp , thêm một mgười thì dễ sinh chuyện , mà nếu có chỉ có một người thôi thì lẻ loi quá , phải kiếm thêm bạn ( Coi Hệ từ hạ truyện Ch . V . Số 13 )
Lục tứ : Tổn kì tật, sử thuyên, hữu hỉ, vô cửu
Dịch : Hào 4, âm : Làm bớt cái tật (âm nhu) của
Dịch : Hào 4, âm : Làm bớt cái tật (âm nhu) của mình cho mau hết , đáng mừng , không có lỗi.
Giảng : Hào này có tật âm nhu , được hào 2 dương cương sửa tật đó cho mau hết , tốt .
Lục ngũ : Hoặc ích chi thập bằng chi qui , phất khắc vi , nguyên cát.
Dịch : Hào 5 , âm : Thình lình có người làm ích cho mình ,một con rùa lớn đáng giá mười “bằng”, không từ chối được , rất tốt.
Giảng : Hào này ở vị tối cao , nhu mà đắc trung , được hào 2 dương tận tình giúp ích cho , như cho mình một con rùa lớn . Sở dĩ vậy là vì hào này , đắc trung mà hiên ( nhu ) nên được lòng người , cũng như được trời giúp cho vậy (tự thượng hựu chi – lời Tiểu tượng truyện ) .
Chử “bằng“ mỗi nhà hiểu một cách : có người cho hai con rùa là một bằng ; có người cho mười bằng là 10 “bối” ( vỏ sò , ngao quí , hồi xưa dùng làm tiền ,khi chưa có lụa, đồng ) , 10 bằng tức 100 bối . Không biết thuyết nào đúng . Chúng ta chỉ nên hiểu con rùa 10 bằng là một vật quí thôi.
Thượng cửu : Phất tổn ích chi , trinh cát ,
lợi hữu du vãng , đắc thần vô gia.
Dịch : Hào trên cùng , dương : làm ích cho người mà chẳng tổn gì của mình , không lỗi , chính đáng thì tốt , làm việc gì cũng có lợi , vì được người qui phụ , chẳng phải chỉ nhà mình mới là nhà ( ý nói đâu cũng là nhà mình , ai cũng là người nhà mình ).
Giảng : Hào này tối nghĩa , mỗi sách giảng một khác , chúng tôi ch6m chước theo Phan Bội Châu . Dương cương ở trên cùng quẻ Tổn , nên đem cái cương của mình giúp cho nhiều hào âm nhu , chính đáng như vậy thì tốt , mà chẳng hại gì cho mình , vì mọi người sẽ quí mến , qui phụ mình . Có người hiểu là đừng làm hại , mà làm ích cho người thì tốt .Lẽ ấy dĩ nhiên rồi .
*
Đại ý quẻ này là Tổn chưa chắc đã xấu , ích ( tăng ) chưa chắc đã tốt , còn tuỳ việc tùy thời , hễ quá thì nên tổn để được vừa phải , thiếu thì nên ích ; và mình nên chịu thiệt hại cho mình mà giúp cho người .
42. QUẺ PHONG LÔI ÍCH
Trên là Tốn (gió) , dưới là Chấn (sấm )
Tổn đến cùng rồi thì phải tăng lên , cho nên sau quẻ Tổn đến quẻ Ích là tăng lên , làm ích cho nhau .
Thoán từ :
Ích : lợi hửu du vãng , lợi thiệp dại xuyên .
Dịch : Tăng lên : Tiến lên thì lợi (làm việc ích) thì lợi, qua sông lớn thì lợi (có gian nan nguy hiểm gì cũng vượt được ) .
Giảng : Quẻ này trái với quẻ Tổn . Ngoại quái vốn là Càn , bớt môt hào dương quẻ Càn thêm vào , thành quẻ chấn . Vậy là bớt ở trên thêm (Ích) cho dưới ; còn quẻ Tốn là bớt ở dưới thêm cho trên.
Xét về tượng quẻ thì sấm(Chấn) với gió (Tốn) giúp ích cho nhau vì gió mạnh thì tiếng sấm đi xa , mà sấm lớn thì gió mới dữ . Vì vậy gọi là quẻ ích.
Mình ở địa vị cao mà giúp cho người ở thấp , càng làm càng có lợi , khó khăn gì rồi kết quả cũng tốt .
Thoán truyện giải thích thêm : Xét hào 2 và hào 5 , đều đắc trung , đắc chính cả ; lấy đạo trung chính mà giúp ích cho dân , dân sẽ vui vẻ vô cùng mà đạo càng sáng sủa .
Mà quẻ này cũng như quẻ Tốn , tốt hay xấu còn tùy cách thức làm và tùy thời nữa ( Ích chi đạo , dữ thời gia hành ) : dân đói không có gạo ăn mà cưỡng bách giáo dục , dân rét không có áo bận mà cấp cho xà bông thì việc giúp ích đó chỉ có hại.
Đại tượng truyện đứng về phương diện tu thân, khuyên : Thấy điều thiện thì tập làm điều thiện , thấy mình có lỗi thì sửa lỗi (kiến thiên tác thiện , hữu quá tắc cải)
Hào từ :
Sơ cửu : Lợi dụng vi đại tác , nguyên cát , vô cửu.
Dịch : Hài 1 , dương : Lợi dụng (sự giúp đõ của người) mà làm việc lớn , nếu làm việc cho rất phải thì mới không có lỗi.
Giảng : Hào này dương cương , làm chủ nội quái Chấn , là muốn hành động , được hào 4 ở trên ứng viện, cho nên muốn lợi dụng sự giúp đỡ để làm việc lớn , nhưng phải khéo tính toán , hành động cho đúng ,hoànthiện (nguyên cát) thì mới không có lỗi . Sỡ dĩ khuyên như vậy vì hào này ở địa vị thấp ,không nên lãnh việc nặng nề quá (hạ bất hậu sự dã (lời Tiểu thượng truyện) .
Lục nhị : Hoặc ích chi thập bằng chi qui ,phất khắc vi ,
vĩnh trinh cát . Vương dụng hưởng vu đế , cát.
Dịch : Hào 2 , âm : Thình lình có người giúp cho mình một con rùa lớn đáng giá mười “bằng” , không từ chối được , rất tốt. Nếu là vua dùng đức để tế Thượng Đế . Thượng đế cũng hưởng , mà được phúc tốt .
Gỉang : Hào này âm , nhu thuận , trung chính , nênđược người trên giúp ích cho nhiều ( như cho mình một con rùa quí coi hào 5 quẻ Tổn ở trên ) , không từ chối được , cứ giữ vững đức trung chính thì tốt . Ví dụ : là nhà vua mà có được đức trung chính để cầu Trời , thì Trời cũng giúp cho .
Lục tam : Ích chi dụng hung sự , vô cữu
Hữu phu trung hành , cáo công dụng khuê.
Dịch : Hào 3 , âm : giúp ích cho bằng cách bắt chịu hoạn nạn (hay
trừng phạt ) thì không có lỗi . Nếu chân thành sửa lỗi , giữ đạo trung (ví với ngọc khuê) thì được người trên ( ví với vị công) chấp nhận .
Giảng : Hào này âm nhu , bất trung , bất chính , đáng lẽ không được giúp ích , nhưng ở vào thời ích thì cũng được giúp ; có điều là giúp cho bằng cách bắt chịu hoạn nạn ( dụng hung sự) để mà mở mắt ra thành người tốt ; cũng như trừng trị để sửa lỗi cho vậy.
Nhưng 3 phải thật chân thành sửa mình theo đúng đạo trung thì rồi sự cải quá của nó sẽ được bề trên biết , sự chân thành cải quá ấy như chiếc ngọc khuê ( ngọc trắng mà trong ) nó dâng lên bậc “công” ( vương công) sẽ được nhận .
Lục tứ : trung hành , cáo công tòng ; lợi dụng vi y thiên quốc.
Dịch : Hào 4 , âm : Rán theo đạo trung mà thưa với bậc “công” thì bậc “công” sẽ theo , lợi dụng đạo trung đó làm chổ tựa thì dù việc lớn như dời đô cũng làm nổi.
Giảng : Hào này lên tới ngoại quái rồi , có địa vị cao , trách nhiệm quan trọng , thân cận với vua , nhưng kém đức trung nên Hào từ khuyên rán theo đạo trung , mà cáo với bề trên ( bậc vương công ) thì bề trên sẽ nghe mà có thể làm được việc như dời quốc đô.
Cữu ngũ : Hữu phu , huệ tâm , vật vấn , nguyên cát .
Hữu phu , huệ ngã đức .
Dịch : Hào 5 , dương : Có lòng chí thành làm ân đức , thì chẳng cần
hỏi , cũng biết là rất tốt rồi . Thiên hạ ai cũng tin vào đức ban ân huệ của 5
Giảng : Hào này là ông vua có tài đức, vừ trung vừa chính, có lòng chí thành ban ơn đức cho dân, cho nên rất tốt. Dân do đó rất tin vào đức của vua (chữ ngã ở đây trỏ hào 5)
Thượng cửu : Mạc ích chi hoặc kính chi
lập tâm vật hằng, hung
Dịch : hào trên cùng dương : Không ai làm ích cho mình còn có kẻ đả kích mình nữa, là vì không giữ được hằng tâm (lòng luôn luôn tốt), xấu
Giảng : Hào này dương cương, ở cuối quẻ Ích, là có lòng câu ích đến cùng cực, tất nhiên bị nhiều người oán; như vậy chỉ vì không giữ được hằng tâm
Theo hệ từ hạ truyên, Chương V, Khổng tứap dụng hào này vào phép xử thế, khuyên người quân tửlàm cho thân mình được yên ổn rồi sau mới hành động; lòng mình được bình dị rồi sau mới thuyết phục người khác; làm cho giao tình được bền rồi sau mới yêu cầu mà không bị dân từ chối
Khổng tửhiểu “hằng tâm” là như vậy chănh?
Quẻ tổn vốn xấu mà hào cuối lại tốt, được chữ cát, “lợi hữu du vãng” quẻ Ích này vốn tốt mà hào cuối cùng lại rất xấu, bị chê là “hung”
Cũng chỉ là luật “ mản chiêu tổn, khiêm thu ích”, tràn thì cuối cùng sẽ đổ (cuối quẻ ích), vơi thì cuối cùn được thêm vào (cuối quẻ Tổn). Đó là luật thiên nhiên mà Nho, Lão, Dịch học phải coi là qui tắt xử thế
43 . QUẺ TRẠCH THIÊN QUẢI
Trên là Đoái (chằm), dưới là Càn (trời)
Tăng tới lúc cùng cực thì đến lúc tràn đầy, nứt võ, nên sau quẻ Ích đến quẻ Quải. Quải có nghĩa là nứt vỡ, lại có nghĩa là quyết liệt
Thoán từ :
Quải : Dương vu vương đình , phu hiệu. Hữu lệ , cáo tự ấp.
bất lợi tức nhung , lợi hữu du vãng.
Dịch : Quyết liệt : Phải tuyên cáo ội ác của nó ở sân vua , lấy lòng chí thành mà phát hiệu lệnh . Có điều uy sợ đây , phải tự răn phe minh đã , đừng chuyên dùng vỏ lực , được như vậy thì sự nghiệp củ mình càng tiến tới , có lợi.
Giảng : Chằm (Đoái ) ở trên ,trời (Càn) ở dưới , là nước chằm dâng lên ngập trời , tất nhiên các đê ngăn nước phải nứt vỡ khắp nơi .
Lại thêm 5 hào dương tiến lên , quyết tâm trừ một hào âm ở trên cùng . Vì hai lẽ đó mà quẻ này đặt tên là Quải .
Mặc dầu vậy , vẫn có thể gặp nguy được ( cổ nhân thật dè dặt ! ) cho nên phải răn phe mình đoàn kết , hành động đàng hoàng , mà đừng nê chuyên dùng võ lực , vì ngoại quái là Đoái có nghĩa là hòa thuận , vui vẻ . Bốn chử “lợi hữu du vãng “ có sách giảng là “cứ như vậy – tức không dùng võ lực – mà tiến tới thì có lợi “ .
Thoán truyện giảng là : cứ tiến tới , đến khi trừ xong hào âm , chỉ còn toàn quân tử , thì mới là hoàn thành ( cương trường nãi chung dã ).
Đại tượng truyện khuyên nên ban phát lợi lộc cho dân , cũng do cái ý của ngoại quái là Đoái : vui vẻ , thuận hòa .
Hào từ :
Sơ cửu : Tráng vu tiền chỉ , vãng , bất thắng vi cữu .
Dịch : Hào 1 , dương : Mạnh (hăng ) ở ngón chânbước lên trước
(tức hăng tiến lên trước ) , tiên lênmà không chắc thắng được là có lỗi .
Giảng : Hào này dương cương , hăng lắm , ở địa vị thấp nhất , tài còn non mà muốn tiến lên trước để diệt hào âm ở trên cùng , chưa chắc đã thắng mà cứ tiến lên là có lỗi ( vì không lượng sức mình , không chuẩn bị kĩ).
Cửu nhị : Dịch , hào, mạc dạ hữu nhung , vật tuất.
Dịch : Hài 2 , dương : Lo lắng mà hô hào các bạn (đề phòng ), như
Vậy dù đêm khuya giặc có tới cũng chẳng sợ .
Giảng : Hào này dương cương , quyết tâm diệt tiểu nhân ; mà đắc trung là biết lo lắng, đề phòng, cảng cáo các bạn luôn luôn; khi vô sự mà như vậy thì khi giặc tới thình lình nửa đêm, cũng chuẩn bị sẵn sàng rồi, nên kông sợ
Cử tam : tráng vu quì (cừu), hữu hung, quân quân tử quải quải.
độc hành ngộ vũ, nhược nhu hửu uẩn, vô cửu.
Dịch : HaØo 3, dương : Cường bạo ở gò má (hiện trên mặt), có điề xấu. Người quân tử cương quyết (bỏ tiểu nhân); trứoc kia lỡ đi riêng một đường gặp mưa ướt và lấm, bị bạn bè giận, bây giờ cải quá, sẽ không có lỗi
Giảng :Hào này dương cương nhưng bất trung, lại ứng với hào âm (tiểu nhân) ở trên cùng là có ý phản bạn (các hào dương khác) mà thân với tiểu nhân; bây giờ nét mặt tỏ cường bạo với hào âm (tiểu nhân), thì kẻ tiểu nhân đó không ưa mà ngay các bạn quân tử của 3 cũng không ưa, (vì cho là giả dối), có điều xấu đấy – Câu đầu :”Tráng vu quì, hữu hung” tối nghĩa, mỗi sách giảng một cách mà đều lúnh túng
Hào từ khuyên nên thật cương quyết bỏ hào trên cùng đi, đánh đổ nó đi; trước kia lỡ thân với nó mà xa các bạn, như một người đi riêng một đường, gặp mưa, ướt lấm (ý nói mắc tội lỗi), bị bạn bè giận, bây giờ hợp lực với các bạn, diệt xong hào âm đ1o rồi, sẽ rữa sạch tội lỗi
Cửu tứ : Đồn vô phu, kì hành tư thư, khiên dương
hối vong, văn ngôn bất tín
Dịch : Hào 4 dương : như bàn tọa mà không có da (có người cho là không có lớp thịt sau da), đi chập chững (khó khăn); chỉ nên đi sau người ta, như người lùa bầy cừu, thì hết ân hận (nhưng e rằng), nghe (ta) nói chẳng tin đâu
Giảng : Hào dương này bất trung bất chính, ở vào vị âm, thấy mấy hào dương kia tiến tới không lẽ ngồi yên, nhưng thiếu tài, tiến chập chững (như người bàn tọa không có da); chỉ có cách tốt nhất là nhường cho các hào dương kia tiến lên trước, nó đi sau cùng như người lùa bầt cừu, như vậy sẽ không ân hận
Nhưng nó ở vị nhu, không sáng suốt, cho nên khuyên nó như vậy mà không chắc nó đã nghe
Cửu ngũ : Nghiền lục, quải quải, trung hành, vô cữu
Dịch : Hào 5, dương : (Hào trên cùng)như rau sam (được nhiều âm khí), nếu hào 5 cương quyết, đào tận gốc nó, cứ theo đạo trung mà đi thì không có lỗi
Giảng : Hào này ở gần hào trên cùng, gần tiểu nhân (âm, ví như rau sam), như vậy là không tốt, nhưng may nó là dương cương, đắc trung, đắc chính nên không bịn rịn với hào trên cùng mà quyết tâm trừ đi, Hào từ khuyên ohải giữ đạo trungthì mới không có lỗi (vì 5 vốn có tư tình với hào trên)
Thượng lục : vô hào, chung hữu hung
Dịch : Hào trên cùng âm : Đừng kêu gào, không ai giúp đâu, cuối cùng sẽ bị họa
Giảng : Hào âm ở trên cùng quẻ Quái, bị 5 hào dương tấn công, nguy cơ đến rồi, không có hào nào giúp nó cả, cho nên khuyên nó đừng kêu gào vô ích, cuối cùng cũng chết thôi
So sánh quẻ Quái với quẻ Phục chúng ta thấydụng ý cổ nhân. Quẻ Phục có 5 tiểu nhân kình một quân tử, trong số đó có một tiểu nhân(hào 4) lảm nội ứng cho quân tử cho nên được khen một mình biết trở lại điều phải, Quẻ Quải, trong số 5 quân tử đuổi theo một tiểu nhân, cũng có một quân tử (hào 3) thân thiện với tiểu nhân, cho nên khuyên nên cương quyết tuyệt giao với tiểu nhân đi thì sẽ không có lỗi; còn hào 5 tuy không chính ứng với tiểu nhân, nhưng vì ở ngôi chí tôn, cầm đầu phe quân tử, mà lại ở gần tiểu nhân (hào 6) cho nên cũng khuyên phải cương quyết tiêu diệt tiểu nhân đi thì sẽ không có lỗi.”Dịch vị quân tử mưu” là như vậy
44. QUẺ THIÊN PHONG CẤU
Trên là Càn (trời), dưới là Tốn (gió)
Lời giảng của tự quái truyện rất ép : Quải là quyết, phán quyết, phán quyết xong rồithì biết được lành hay dữ, tất có người để gặp gở, cho nên sau quẻ Quải, tới quẻ Cấn (gặp gỡ)
Thoán từ:
Cấu : nữ tráng, vật dụng thú nữ
Dịch : Gặp gỡ : Con gái cường tráng, đừng cưới nó (cũng có nghĩa tiểu nhân đương lúc mạnh, đừng thân với nó)
Giảng : Trời (Càn) ở trên, gió (Tốn) ở dưới, gió đi cưới trờ, tất đụng chạm vạn vật, cho nên gọi là Cấu (gặp gỡ)
Quẻ này một hào âm mới sinh ở dưới (thuộc về tháng 5), đụng với 5 hào dương ở trên, cũng như một người con gái rất cường trung đụng với (Cấn) 5 người con trai, chống được với 5 người con trai, hào đó lại bất chính (âm ở vị dương, như người con gái bất trinh, không nên cưới nó)
Thoán truyện đưa thêm một nghĩa khác, trái hẳn, tương truyền là của Khổng tử : một hào âm xuất hiện dưới 5 hào dương, là âm dương bắt đầu hội ngộ (gặp nhau : Cấn), vạn vật nhờ nó sinh trưởng, các phẩm vật đều rực rỡ, tốt. Lại thêm 5 hào dương cương, trung chính, thế là đạo quân được thi hành khắp thiên hạ (cương ngộ trung chính, thiên hạ chi hành dã). Cho nên ý nghĩa chữ “Cấu” này thật lớn lao. Đại tượng truyện chỉ coi tượng quẻ, không để ý tới nghĩa không gặp gỡ của quẻ, mà khuyên người quân tử nên thi hành mệnh lệnh, báo cáo, hiểu dụ khắp bốn phương, như gió thổi vào khắp vạn vật ở dưới trời
Hào từ:
sở lục: Hệ vu kim nê, trinh cát; hữu du vãng,
kiến hung, Luy thỉ phu trịch trục
Dịch: Hào 1, âm: chặn nó lại bằng cái hãm xe bằng kim khí, thì đạo chính mới tốt; nếu để cho nó (hào 1) tiến lên thì xấu. Con heo ấy tuy gầy yếu, nhưng quyết chắc có ngày nó sẽ nhảy nhót lung tung.
Giảng: Hào âm(tiểu nhân) này mới xuất hiện, phải chặn ngay nó mới được, đừng cho nó tiến lên thì đạo chính của người quân tử mới tốt; nếu để nó tiến lên thì xấu. Vì bây giờ nó tuy còn non, yếu, nhưng một ngày kia nó sẽ mạnh, nhảy nhót lung tung. Đừng nên coi thường nó.
Đó là cách trừ tiểu nhân mà cũng là cách trừ những tật mới phát sinh.
Cửu nhị: Bao hữu ngư, vô cữu: bất lợi tân.
Dịch: hào 2, dương: Nhốt con cá (hào 1) vào trong bọc, không có lỗi; nhưng đừng cho nó (hào 1) gặp khách
Giảng: hào 2 này tuy ở sát hào 1, nhưng có đức dương cương, lại đắc trung, cho nên chế ngự được 1, như nhốt lỏng nó trong vái bao (ví hào 2 với con cá vì cá thuộc âm), như vậy không có tội lỗi.
Nhưng 1 chính ứng với hào 4; 4 muốn làm thân với 1 lắm, nó bất trung bất chính, không có đức như 2, sẽ bị 1 mê hoặc mất, cho nên Hào từ khuyên hào 2 phải ngăn không cho 1 gặp 4 (chữ tân là khách, trỏ hào 4)
Cửu tam: Đồn vô phu, kì hành tư thư, lệ, vô đại cữu
Dịch: hào 3, dương: như bàn toạ không có da (ngồi không yên mà đứng dậy) đi thì chập chững, có thể nguy đấy, nhưng không có lỗi lớn.
Giảng: Hào 3 này cương (dương ở vị dương), bất trung, muốn có bạn là 1, nhưng hào 2 đã là bạn của 1 rồi; ngó lên trên có hào trên cùng ứng với 3, nhưng cũng là dương như 3, thành thử có vẻ ngồi không an, mà đi thì chập chững, có thể nguy cấp đấy. nhưng nó đắc chính 9cương ở vị dương) nên biết giữ đạo, không mắc lỗi lớn.
Cửu tứ: Bao vô ngư, khởi hung.
Dịch: Hào 4, dương: Trong bọc của mình không có cá, họa sẽ phát.
Giảng: Hào này ứng với 1, nhưng bị ngăn không cho gặp (coi lại hào 2), 1 đã như ở trong cái bọc của 2 rồi, cho nên cái bọc của 4 không có gì cả. Sở dĩ vậy do lỗi của 4; bất trung, bất chính, làm mất lòng 1, người trên mà mất lòng kẻ dưới, thì họa sẽ phát.
Cửu ngũ: Dĩ kỉ bao qua, hàm chương, hữu vẫn tự thiên
Dịch: Hào 5, dương: Dùng cây kỉ mà bao che cây dưa, ngậm chứa đức tốt, (sự tốt lành) từ trên trời rớt xuống.
Giang: Hào này ở địa vị tối cao, dương cương, trung chính, có đức tốt mà không khoe khoang (ngậm chứa đức tốt), bao bọc cho kẻ tiểu nhân ở dưới (hào1) như cây kỉ, cao, cành lá xum xuê che cây dưa (thuộc loài âm). Như vậy là hợp đạo trời, sẽ được trời ban phúc cho.
Thượng cửu: Cấu kì giác, lận, vô cữu.
Dịch: Hào trên cùng, thời Cấu (gặp gỡ) cho nên ví với cặp sừng. Gặp nhau mà bằng cặp sừng (đụng nhau bằng sừng) có ý nói quá cương – đáng hối tiếc. Mọi sách đều dịch “ vô cữu” là không có lỗi mà không giảng tại sao quá cương mà không có lỗi. Riêng Phan Bội Châu hiểu là: không đổ lỗi cho ai được.
*
Quẻ Cấu này khuyên ta:
- Phải chếngự tiểu nhân (và tật của ta) từ khi nó mới xuất hiện (hào 1).
- Muốn chế ngự tiểu nhân thì nên có độ lượng bao dung, có đức trung chính (như hào 2, hào 5); nếu quá cương (như hào 2) bất trung tất bất chính (như hào 4) thì tiểu nhân sẽ không phục mình
45 QUẺ TRẠCH ĐỊA TỤY
Trên là Đoái (chằm), dưới là Khôn (đất)
Gặp nhau rồi thì thành bầy, thành bầy thì nhóm họp, cho nên sau quẻ Cấu tới quẻ Tụy (nhóm họp).
Thoán từ:
Tụy: hanh. Vương cách hữu miếu. Lợi kiến đạinhân.
hanh, lợi trinh. Dụng đại sinh, cát; lợi hữu du văng
